Şehit Ressam Hasan Rıza

1970 yılında Ressam Hasan Rıza’nın ölümünün 112. senesiydi. Bu yıl Milli eğitim bakanlığı Bu önemli şahsiyet hakkında bir eser kaleme alınmasını istedi. Bu önemli görev Süheyl Ünver’e teklif edilmişti. Nitekim kendisi 1950 yılından beri bu konu hakkında çalışmakta idi. Süheyl Ünver başta onu şahsen tanıyan, onun hakkında makale kaleme alan kişilerin eserlerinden ve öğrencilerinin onu anlattığı eserlerinden faydalanmıştır. Süheyl Ünver’in araştırma düsturu, prensiplere dayalı anlayışı ve kalıcılığı hedefleyen fıtratı ile hem Edirne hem de Türk Sanat dünyası adına önemli bir eser bırakmıştır. Bu eserin hazırlanmasında Albay Nureddin Sağdam, Ulviye Uyrum, Ekrem Demiray ve Rakım Ertürk gibi bir çok önemli kişi katkı sunmuştur. Süheyl Ünver’in bir arzusu bu mümtaz şahsiyeti yaşatmak adına P.T.T. İdaresinin hatıra mahiyetinde posta pulu bastırılmasıdır. Ancak bu dileği gerçekleşti mi henüz bilemiyoruz. Bununla ilgili bir bilgiye ulaşamadım. Dönemin Milli Eğitim Bakanı İlhami Ertem’in kitabın basımına verdiği destek için ayrıca teşekkür ediyor. Bu vesile ile biz de kendisini anmış olalım.

Gelelim diğer meseleye. Geçtiğimiz günlerde yani 26 Mart Pazar günü saat 12.30’da Karaağaç yolu Lozan Caddesi’nde Şehit Ressam Hasan Rıza heykelinin açılışı gerçekleştirildi. Aslında bir çok kişinin gözünden kaçan farklı bir konu var burada. Lozan Anıtı ile aynı bahçede yer alan Güzel Sanatlar Fakültesi kampüsünün olduğu alanda girişte solda bir bina var. Sanırım tarihi bir Edirne evi. Camları kırık, yıkık dökük bir bina. Ve önünde bir tabela asılı duruyor. Üzerinde üç amblem var; Trakya Üniversitesi logosu, Kalkınma Bakanlığı logosu ve Trakya Kalkınma Ajansı’nın logosu. Orada büyük harflerle şöyle yazıyor: “Burada Trakya Kalkınma Ajansı’nın 2014 yılı doğrudan faaliyet destek programı kapsamında -Karaağaç Şehit Hasan Rıza Müzesi- projesi yürütülmektedir. Sözleşme No: TR21/13/DFD/0016”. Bu proje ne durumda veya farklı bir yerde mi yürütülmekte merak etmekteyiz. Hasan Rıza Heykeli’nin açılması biz Edirne halkı için ne kadar onur verici bir durum ise bu projenin de yarım bırakılması o kadar onur kırıcı bir durumdur. Şimdi tüm bunları bir kenara bırakıp Edirne’nin önemli bir dimağı olan Hasan Rıza’yı tanıtalım.

fft261_mf22450321

Hayatı

İstanbul’un Üsküdar İlçesinde Albay Şakir Bey ve Nefise Hanım’ın oğlu olarak dünyaya geldi. Hareketli bir fıtrata sahiptir. Çocukluğu ve gençliği heyecanlı geçer. Bir öz kardeşi iki de üvey kardeşi vardır. Kendi anlatımı ile resime olan ilgisi her çocuk gibi değildi. Ortaokulda kömür parçaları ile yaramazlık yapmak için resim yapardı. Ancak bu yaramazlık, öğretmenin yol göstermesi ile metodik bir hal almıştır. Daha sonra askeri liseyi kazanır ve orada “Ressam Hasan Rıza Üsküdar” diye çağırılır. Daha sonra 10 sene İtalya’da kalır ve en güçlü Türk kompozitörler arasında yer almayı başarır.

Hasan Rıza, Harbiye’ye geçtiği zaman 1977-78 Rus Harbi başlamıştı ve genç bir askerdi artık. Hatta anılarında omuzundan yaralandığını okuyoruz. Bir gün kendi bulunduğu alaya İtalyan bir ressam gelir ve komutanından özel izin alarak onun muhafızı olur. Yaşlı fakat sağlıklı bu ressamı gece gündüz izler. Hatta onun sürekli çalışma azmi genç askeri de şevke getirir ve bir gün onun portesini yapar ve İtalyan ressama gösterir. O vakitten sonra artık onun bir muhafızı değil bir dostu olmuştur. Daha sonra Deniz Harp Okulu’na başlar ve orada da her hafta bu yaşlı ressamı ziyaret eder. Teşvik edici ve yönlendirici tavsiyelerde bulunarak Hasan Rıza’ya yardımcı olur. Bu dönemde Sultan Hamid’e tahsis edilen gemilerin tamir ve süsleme işin becerisinden dolayı bu genç subaya verilir. Buradaki başarılarından dolayı terfi alır. Ancak bu terfi bu ressamın hayattaki ilk kırgınlığı olmuştur. Çünkü çevresindeki insanlar tarafından alaycı bir tavır ile karşılaşır ve sanat aşığı olduğu için aldığı rütbeyi önemsemez ve mesleğini bırakıp İtalyan dostunun teşviki ile İtalya’ya gider.

Uzun süre Roma, Floransa ve Napoli’nin atölyelerinde resimler yapar. Kısa bir süre ise Mısır’a gider ve burada resim ile ilgili çalışmalar yapar. Daha sonra ailevi sebeplerden dolayı ülkeye dönmek zorunda kalır. Döndüğünde subay rütbesinin geri verilmesine rağmen özgürlüğüne düşkün bu sanatkar Sultan’ın apoletlerini kabul etmez ve sanatkar yeleğini giyerek sade bir hayat yaşamayı tercih eder.

Edirne Hayatı ve Şehadeti

Edirne’nin Karaağaç semtinde yaşamayı tercih eder. Burası hem estetik bir mekandır hem de  süslü evler vardır. Yani bir sanatçı için mükemmel bir yerleşim alanıdır. Çoğu resmini buradaki atölyesinde yapmıştır. Üzücüdür ki resimlerinin 9/10 gibi büyük bir kısmı Bulgar yağması sırasında kaybolmuştur. Edirne Sığınma Evi’nde (Sanayi Mektebi) müdürlük yapar ve Edirne Lisesi de dahil bazı okullarda dersler verir. Genellikle boş vakitlerinde eski Hükümet Dairesi’nin bahçesindeki çınar ağacının altında dostlarıyla oturur ve akşamları Rumeli Gazinosu’na gider bezik oynar. Karaağaç’taki evine öyle döner. Buraya Amerika Gazino’su da denilirmiş. Burası 1931 yılında postane olmuştur.

eyupesen.blog.JPG

Dostlarını Karaağaç’taki atölyesine davet eder orada onlarla yemekler yerdi. Bilhassa soğuk pilav yemekten haz alırdı. Hayatından iki evlilik geçmiştir. Biri dönemin milli savunma bakanının kızı diğeri ise Filibe’den Edirne’ye göçen bir ailenin kızıdır. Edirne’nin üstadlarından biridir. Ve en yakın arkadaşı Dr. Rıfat Osman ona “Koca Adam” lakabını takmıştı. “Koca adam koca çınarın altında oturuyor” derdi hep. Kendisi Mimar Sinan hayranıydı. Bu sebepten dolayı Mimar Sinan’ın vefatından her sene gelir ve Selimiye’nin altında üzgün üzgün dolaşır burada vakit geçirirdi

26 Mart 1913… Hasan Rıza, daha sonra hastaneye dönüşen Sanayi Mektebi’nin müdürü. Ve Balkan Harbi çok çetin geçiyor. Hastaneyi terketmesi teklif edilse de kabul etmiyor. Beyaz bayrak çekildiği o gün bir heyecanla atölyesine resimleri kurtarmak için gider. Ancak o esnada Bulgar askerleri tarafından şehit edilir. Görgü tanıkları 5 asker tarafından şehit edildiğinden bahseder. Dönemin meşhurlarından Şinasi’nin Tasvîri Efkar gazetesi bu elim olayı yazar ancak Sofya’dan gönderilen bir telgraf ile bu hadise yalanlanır.

Hayatı ve Sanatına Dair

“Edirne memleket değil, tarih kitabıdır” sözü Hasan Rıza’ya aittir. Bu söz Edirne’ye olan sevdasını açıkça göstermektedir. Sanat, ressam için hayatın bir varlığı haline gelmişti. Edirne de bu sanat serüveni içerisinde ayrı bir yere sahipti. “Sanat bir aşktır. Ruhun sönmeyen bir ateşidir. Tabiatın yaktığı manevi bir ateşi söndürmek nasıl mümkün olabilir?” işte bu söz Hasan Rıza’nın sanat ve estetik anlayışını açıkça göstermektedir.

hr2.jpg

Hasan Rıza Bey, 1890-91 yıllarında Numunei Terakki Okulunu kurmuştur. Burada bir sürü öğrenci yetiştirmiş buranın müdürlüğünü yapmıştı. Çok çocuk gürültüsü oluyordu okulda. Bu sese nasıl katlandığını soran olunca: “Felek bana çocuk vermedi, ben de ondan intikam alıyorum” derdi. Burada resim, jimnastik başta olmak üzere bir çok derse giriyordu. Ayrıca Edirne Lisesi’nde de bazı derslere giriyordu.

hr1.jpeg

Ressam; karakalem, pastel, yağlıboya ve tarama usulünde resimler yapmıştır. Portreden manzaraya kadar bir çok farklı türde resim yapmıştır. Hususiyle savaş ve savaş tarihi üzerine yaptığı resimler ressamın sanat gücünü ortaya koymaktadır. İtalya’da aldığı eğitim üstadın sanat hayatının şekillenmesinde önemli rol oynamıştır. Yaptığı figürleri derinlemesine tarih araştırması sonucu belirlemektedir. İlginçtir ki resim tarihimize kendisini tarihi resimlere yerleştiren ilk kişi Osman Hamdi Bey olarak bilinse de aslında bu kompozisyonu ilk uygulayan Ressam Hasan Rıza’dır. Kendisinin geriye çok az eseri kalmış olup bir çoğu Bulgar askerleri tarafından yağma edilmiştir. İsmail Habib Sevük 1924 yılında Edirne’ye Milli Eğitim Müdürü olarak atanmıştır. Hasan Rıza’nın sanatından ve kişiliğinden uzunca bahseder. Tabi kendisi bunu Hasan Rıza’nın öğrencisi olan Hayri Çizel’in ve oradaki halkın ağızından anlatır. Hasan Rıza’nı şen şakrak, neşeli, iri cüsseli ve sanat aşığı biri olduğunu uzun uzun anlatır.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s